Η εμπειρία του παιδικού καρκίνου αποτελεί μια από τις πιο δύσκολες και αγχογόνες συνθήκες που μπορεί να βιώσει ένα παιδί καθώς και το οικογενειακό του πλαίσιο. Κάθε χρόνο εμφανίζονται περίπου 400.000 νέες διαγνώσεις καρκίνου σε παιδιά και εφήβους 0 – 19 ετών, με τους πιο συνηθισμένους τύπους καρκίνου παιδικής/εφηβικής ηλικίας να αφορούν λευχαιμίες, όγκους εγκεφάλου, λεμφώματα και συμπαγείς όγκους. Λόγω της προόδου της Ιατρικής Επιστήμης, στις αναπτυγμένες χώρες πάνω από το 80% των παιδιών με καρκίνο θεραπεύονται ενώ στις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες το ποσοστό ίασης είναι μικρότερο του 30% και αυτό ενδεχομένως οφείλεται σε καθυστερημένη, λανθασμένη ή έλλειψη διάγνωσης και σε δυσκολίες πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας. (Lam κ.α., 2019). Ωστόσο παρά το γεγονός ότι τα ποσοστά αποθεραπείας έχουν αυξηθεί σημαντικά , οι ψυχολογικές επιπτώσεις της νόσου μπορεί να είναι μακρόχρονες. Μία από τις πιο σημαντικές επιπτώσεις που βιώνουν κάποια αποθεραπευμένα άτομα καρκίνου είναι η Διαταραχή μετά από ψυχοτραυματικό στρές (Post – Traumatic Stress Disorder – PTSD). (Bruce, 2006).

Ορισμός και συμπτώματα Μετατραυματικής Διαταραχής 

Η Διαταραχή μετά από ψυχοτραυματικό στρές διαγιγνώσκεται όταν ένα άτομο εμφανίζει συμπτώματα ύστερα από την έκθεση σε ένα σοβαρό τραυματικό γεγονός (όπως είναι η διάγνωση και η θεραπεία του καρκίνου). Τα κύρια συμπτώματα αφορούν την επαναβίωση του τραυματικού γεγονότος με παρεισφρητικό τρόπο (μέσω ακούσιων και ενοχλητικών αναμνήσεων ή και μέσα από επαναλαμβανόμενα όνειρα ή εφιάλτες που σχετίζονται με την τραυματική συνθήκη και προκαλούν δυσφορία. Για παράδειγμα οι επαναβιώσεις μπορεί να αυξηθούν όταν το άτομο έρθει σε επαφή με ερεθίσματα που του φέρνουν αναμνήσεις από την περίοδο της ασθένειας ή της θεραπείας.  Επίσης μπορεί να παρατηρηθούν διασχιστικές αντιδράσεις κατά τις οποίες το άτομο αισθάνεται ή ενεργεί σαν να επαναλαμβάνεται το τραυματικό γεγονός. Επιπλέον συχνή είναι και η αποφυγή ερεθισμάτων (είτε εσωτερικών είτε εξωτερικών) που σχετίζονται με το τραυματικό γεγονός όπως νοσοκομεία ή ιατρικές εξετάσεις, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε αποφυγή προληπτικών εξετάσεων καθώς αυτή η συνθήκη μπορεί να  δημιουργήσει αναμνήσεις από την περίοδο της ασθένειας (Hobbie κ.α., 2000), όπως επίσης συχνή είναι και η αποφυγή συζητήσεων σχετικών με το τραυματικό γεγονός.(Kazak κ.α., 2004)  Ακόμα συχνά αρνητικά συναισθήματα και σκέψεις κάνουν την εμφάνιση τους στο προσκήνιο. Το άτομο μπορεί να εμφανίζει αρνητικές πεποιθήσεις για τον εαυτό του, τους άλλους ή τον κόσμο, να είναι επικριτικό προς τον εαυτό του ή τους άλλους, να μην μπορεί να θυμηθεί σημαντικές πτυχές του τραυματικού γεγονότος, να αισθάνεται αποστασιοποιημένο από τους άλλους, να εμφανίζει μειωμένο ενδιαφέρον για σημαντικές δραστηριότητες , να βιώνει αρνητικά συναισθήματα ή να μην μπορεί να βιώσει θετικά συναισθήματα. Επιπρόσθετα μπορεί να παρατηρηθούν αλλαγές στην διέγερση και την αντιδραστικότητα, όπως ευερέθιστη συμπεριφορά ή επιθετική συμπεριφορά, ριψοκίνδυνη συμπεριφορά, υπερεπαγρύπνηση, υπερβολική αντίδραση ξαφνιάσματος, μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης ή διαταραχές στον ύπνο. Ακόμα μερικές φορές μπορεί να εμφανιστούν και σωματικά συμπτώματα όπως στες, τρέμουλο, ταχυκαρδία και άλλα όταν το άτομο επισκέπτεται το νοσοκομείο (π.χ. για προγραμματισμένες ιατρικές εξετάσεις) ή όταν αντικρίζει τον ιατρικό εξοπλισμό. (Kazak κ.α., 2004). Συμπληρωματικά μερικοί αποθεραπευμένοι θεωρούν ότι η ζωή τους ίσως βρίσκεται ακόμα σε κίνδυνο και έτσι βιώνουν φόβο και δυσφορία. Επιπλέον σε καταστάσεις όπως όταν οδηγούν πρός το νοσοκομείο ή οσφρίζονται μυρωδιές που τους θυμίζουν την εμπείρια της ασθένειας ενδέχεται να εμφανίσουν έντονες συναισθηματικές ή φυσιολογικές αντιδράσεις. (Hobbie κ.α., 2000). Τέλος τα συμπτώματα της Μετατραυματικής Διαταραχής μπορεί να εμφανιστούν μετά το τραυματικό γεγονός αλλά και χρόνια μετά το αρχικό γεγονός. (Kring & Johnson, 2023).

Επιπολασμός και παράγοντες κινδύνου

Ο επιπολασμός της διαταραχής μετραυματικού στρες σε νεαρούς ενήλικες αποθεραπευμένους κυμαίνεται από 6,2 έως 22%. Παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης της διαταραχής περιλαμβάνουν την νεαρή ηλικία, το γυναικείο φύλο, το χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης, τον τύπο του καρκίνου, προηγούμενες εμπειρίες ζωής (πχ αγχογόνες καταστάσεις), την εκτίμηση του ατόμου για την νόσο και την θεραπεία αυτής, το οικογενειακό περιβάλλον, το στυλ αντιμετώπισης και την κοινωνική υποστήριξη. ( Tremolada κ.α., 2016).

Θεραπεία

Είναι σημαντικό να αναφερθεί πως δεν εμφανίζουν όλοι οι αποθεραπευμένοι του καρκίνου της παιδικής/εφηβικής ηλικίας μετατραυματική διαταραχή ή συμπτώματα. Ωστόσο οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας έχουν στην φαρέτρα τους πολλαπλές αποτελεσματικές  μεθόδους θεραπείας μερικές από τις οποίες είναι οι ακόλουθες:

Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία, η οποία περιλαμβάνει την γνωσιακή θεραπεία επεξεργασίας η οποία εστιάζει στην αναδόμηση των αρνητικών σκέψεων και συναισθημάτων, την θεραπεία παρατεταμένης έκθεσης, η οποία αφορά στην επαναλαμβανόμενη  έκθεση σε αναμνήσεις και στοιχεία που θυμίζουν το τραυματικό γεγονός έτσι ώστε το άτομο να έρθει αντιμέτωπο με αυτό, να αποκτήσει έλεγχο πάνω σε αυτό και να εξαλείψει το άγχος του. Η ομαδική θεραπεία κινητοποιεί τα άτομα να αλληλεπιδράσουν με άλλα άτομα που έχουν βιώσει το ίδιο τραυματικό γεγονός και να εκφράσουν σκέψεις και συναισθήματα μέσα σε ένα ασφαλές και υποστηρικτικό πλαίσιο. Έτσι τα άτομα μπορεί να αλληλοβοηθηθούν και να κατανοήσουν ότι ενδεχομένως και οι άλλοι άνθρωποι θα είχαν αντιδράσει με παρόμοιο τρόπο σε μια τέτοια τραυματική συνθήκη. Ακόμα και η οικογενειακή θεραπεία μπορεί να αποδειχθεί αποτελεσματική. Τέλος σε περιπτώσεις σοβαρών συμπτωμάτων δυσφορίας, η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να οδηγήσει στην ανακούφιση από τα συμπτώματα.(American Psychiatric Association, 2022).

Κλείνοντας η μετατραυματική διαταραχή αποτελεί μια ψυχολογική συνέπεια που μπορεί να επηρεάσει τους αποθεραπευμένους από καρκίνο κατά την παιδική/εφηβική ηλικία ακόμα και χρόνια μετά την θεραπεία. Ωστόσο η έγκαιρη αναγνώριση των συμπτωμάτων και η κατάλληλη θεραπεία, είναι σημαντικές παράμετροι για την βελτίωση της ποιότητας ζωής αυτών των ατόμων και για την θεραπεία του τραύματος.

Αγγελική Ξενοπούλου,
Φοιτήτρια Ψυχολογίας

Βιβλιογραφικές Αναφορές

American Psychiatric Association. (2022). What is PTSD? Psychiatry.org. https://www.psychiatry.org/patients-families/ptsd/what-is-ptsd

Bruce, M. (2006). A systematic and conceptual review of posttraumatic stress in childhood cancer survivors. Clinical Psychology Review, 26(3), 233-256. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2005.10.002

Hobbie, W. L., Kazak, A. E., Rourke, M. T., & Crump, T. A. (2000). Symptoms of posttraumatic stress in young adult survivors of childhood cancer. Journal of Clinical Oncology, 18(24), 4060-4066. https://doi.org/10.1200/JCO.2000.18.24.4060

Kazak, A. E., Alderfer, M., Rourke, M. T., Simms, S., Streisand, R., & Grossman, J. R. (2004). Posttraumatic stress disorder (PTSD) and posttraumatic stress symptoms (PTSS) in families of adolescent childhood cancer survivors. Journal of Pediatric Psychology, 29(3), 211–219. https://doi.org/10.1093/jpepsy/jsh022

Kring, A. M., & Johnson, S. L. (2023). Ψυχοπαθολογία: Η επιστήμη και η αντιμετώπιση των ψυχολογικών διαταραχών (S. Χαρτζίκης, Θ. Καραμπά, P. Ρούσσης, E. Αυδή, & A. Καλαϊτζάκη, Επ.). Gutenberg.

Lam, C. G., Howard, S. C., Bouffet, E., & Pritchard-Jones, K. (2019). Science and health for all children with cancer. Science, 363(6432), 1182-1186. https://doi.org/10.1126/science.aaw4892

Tremolada, M., Bonichini, S., Basso, G., & Pillon, M. (2016). Symptoms of post-traumatic stress and post-traumatic growth in 223 childhood cancer survivors: Predictive risk factors. Frontiers in Psychology, 7, 287. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2016.00287